Bokashi: wat is het? De fermentatie van keukenafval uitgelegd

Afdrukken

Een gesloten emmer onder het aanrecht, een paar handjes zemelen verrijkt met EM-1 gestrooid over de schillen, en maaltijdresten die gaan fermenteren in plaats van te rotten: dat is bokashi. De methode wekt nieuwsgierigheid, omdat ze afval aanneemt dat de tuincompost en de wormen links laten liggen, en omdat ze in een keuken past. Wie begrijpt wat er in de emmer gebeurt, voorkomt de meeste beginnersfouten.

Bokashi: een Japans woord voor materiaal dat door fermentatie wordt "verzacht"

Het woord bokashi wordt vaak vertaald als "gefermenteerd organisch materiaal". Het verwijst tegelijk naar de methode, naar het gefermenteerde product dat u verkrijgt en, bij uitbreiding, naar de zemelen waarmee de fermentatie op gang wordt gebracht.

Concreet berust keukenbokashi op drie elementen: een luchtdichte emmer met een rooster en een kraantje om het sap op te vangen, uw etensresten, laag na laag aangedrukt, en een activator, dat wil zeggen graanzemelen die met micro-organismen zijn gefermenteerd. Dat laatste lichten we toe in onze fiche over bokashizemelen.

Wist u dat?

In het Japans betekent het werkwoord bokasu "vervagen", "verzachten", zoals je een kleurverloop laat vervagen. Japanse tuiniers noemen een meststof van rijstzemelen en perskoeken, vermengd met aarde en daarna gefermenteerd, bokashi: zo "verzacht" men de kracht van die materialen, die milder worden voor de wortels.

Fermenteren is geen composteren: het augurkenprincipe

Gewone compost is een afbraak met lucht. Bacteriën, schimmels en kleine diertjes verteren het materiaal terwijl ze zuurstof ademen; de hoop warmt op, verliest water en koolstofdioxide en verandert geleidelijk in humus.

Bokashi volgt een heel andere logica: die van het inmaken. In de gesloten, aangedrukte emmer is er bijna geen lucht meer. De melkzuurbacteriën uit de zemelen zetten een deel van de suikers in het afval om in melkzuur. Het milieu verzuurt, en die zuurgraad remt de rottingsmicroben af. Dat is precies wat er gebeurt bij het maken van augurken, zuurkool of de kuilvoer die veehouders hun dieren in de winter geven.

Het resultaat: uw afval wordt niet verteerd, maar geconserveerd. Het behoudt min of meer zijn uiterlijk, krijgt een zure geur van azijn of pickles en is soms bedekt met een dun wit laagje, wat een goed teken is.

Nog een verschil met compost: een bokashi-emmer warmt nauwelijks op. Melkzuurfermentatie geeft heel weinig energie vrij in vergelijking met een afbraak met lucht, en het grootste deel van het materiaal, en dus van de voedingsstoffen, blijft in de emmer.

Wie doet het werk in de emmer?

Bokashi-activators worden meestal bereid met effectieve micro-organismen, of EM. Volgens de fabrikanten combineren deze mengsels vooral melkzuurbacteriën, gisten en fotosynthetische bacteriën. Hun geschiedenis en samenstelling vindt u in onze fiche Wat zijn effectieve micro-organismen.

In de emmer zelf geven de melkzuurbacteriën de toon aan. De zeldzame gepubliceerde analyses van emmers uit huishoudens tonen aan dat zij de microbiële populatie ruimschoots domineren, zowel in de zemelen bij de start als in de emmer in volle fermentatie. Gisten en andere groepen zijn er veel minder aanwezig, en hun precieze rol in bokashi is nog weinig bekend.

Hun werk is af te lezen aan de pH, oftewel de zuurgraad. Het sap uit het kraantje meet meestal ongeveer tussen 3,5 en 5, een zuurgraad vergelijkbaar met die van sinaasappelsap of yoghurt. Daarom wordt de inhoud van de emmer nooit rechtstreeks aan de voet van planten gelegd en wordt het sap altijd sterk verdund.

De twee stappen van bokashi

Stap 1: de fermentatie in de emmer

U vult de emmer dag na dag, bestrooit elke laag met zemelen en drukt goed aan. Is de emmer vol, dan laat u hem minstens twee weken gesloten staan in een gematigd warme ruimte en tapt u af en toe het sap af. Omdat de emmer tijdens deze fase bezet is, gebruiken de meeste gebruikers er twee: de ene vult zich terwijl de andere fermenteert. De uitgebreide handleiding vindt u in onze fiche Uw eerste bokashi-emmer starten. Op het schema: de fermentatie in de emmer (1), daarna de omzetting in de bodem (2).

Stap 2: de omzetting in de bodem

Uit de emmer komt een zure voorcompost, geen compost. Die moet aan de aarde worden toevertrouwd: u graaft hem 20 tot 30 cm diep in, goed vermengd met de aarde, uit de buurt van wortels, en wacht minstens twee weken voordat u plant. U kunt hem ook mengen in een tuincomposter of een grote bak aarde, of in kleine hoeveelheden aan wormen geven, met wat extra gemalen eierschalen om de zuurgraad te compenseren. In de bodem verbruikt het microbiële leven het melkzuur, daalt de zuurgraad en vallen de resten uiteen. Afhankelijk van het seizoen en het bodemtype duurt het ongeveer twee weken tot twee maanden voordat ze verdwenen zijn.

Om te onthouden

Bokashi gebeurt in twee fasen: enkele weken fermentatie in een gesloten emmer, daarna een omzetting in de aarde. Zonder die tweede stap is er geen compost.

Waar komt bokashi vandaan?

Organisch materiaal laten fermenteren voordat het aan de bodem wordt teruggegeven, is een oude praktijk. Vaak worden de wortels ervan gezocht op het Koreaanse en Japanse platteland, waar men organisch materiaal liet fermenteren om er een mildere meststof van te maken. Die oorsprong is echter slecht gedocumenteerd.

De moderne versie, die van de keukenemmer, is verbonden met professor Teruo Higa, docent tuinbouwkunde in Okinawa, Japan. Begin jaren 1980 ontwikkelt hij de effectieve micro-organismen, een mengsel van fermentatiemicro-organismen dat hij voor de landbouw voorstelt. De met EM geënte zemelen, gestrooid over keukenafval, verspreiden zich daarna over de hele wereld, met name in Europa vanaf de jaren 1990.

De echte voordelen en de beperkingen

Waar bokashi goed in is

• Het neemt bijna alle etensresten aan, rauw of gekookt, inclusief vlees, vis, kaas en citrusvruchten. De volledige lijst staat in onze fiche Welk afval mag in een bokashi.
• Het past in een keuken: een emmer van 10 tot 20 liter, zonder contact met de aarde.
• Het behoudt het materiaal: omdat de emmer niet opwarmt en gesloten blijft, gaat er tijdens de fermentatie relatief weinig materiaal als gas verloren.
• Het vraagt weinig handelingen: snijden, strooien, aandrukken, sluiten, sap aftappen. Er hoeft niets te worden omgezet, en vooral: u roert nooit.
• De geur blijft beperkt zolang het deksel dicht is. Bij het openen ruikt het zuur, naar augurk, soms een beetje naar bier of cider.

Wat u moet weten voordat u koopt

• Het is geen kant-en-klare compost: na twee weken hebt u een voorcompost die nog via de bodem, een composter of wormen moet.
• U hebt een afzetmogelijkheid nodig: een tuin, een bak aarde, een composter of iemand in uw omgeving die het wil hebben.
• Het verbruikt voortdurend activator: die moet u bijkopen of zelf maken.
• Het neemt geen tuinafval aan: maaisel, dode bladeren en takken blijven iets voor de composter.
• Het vraagt wat nauwkeurigheid: een emmer die slecht gesloten is, te vochtig is of onvoldoende is bestrooid, kan gaan rotten in plaats van fermenteren.

Het advies van Emy

Houd overdag een klein gesloten bakje op het aanrecht en leeg het maar één keer, 's avonds, in de bokashi-emmer. Hoe minder u de emmer opent, hoe minder lucht erin komt en hoe beter de fermentatie verloopt.

Is bokashi iets voor u?

Bokashi past vooral bij u als:

• u een tuin, moestuin of grote bakken hebt en daar al uw keukenresten aan wilt teruggeven, ook die welke de composter slecht verteert;
• u in een appartement woont maar een vaste afzetmogelijkheid hebt: een gemeenschappelijke tuin, het terrein van een kennis, een grote bak op een balkon, een gedeeld composteerpunt;
• u al een wormenbak hebt en een oplossing zoekt voor vlees, vis en citrusvruchten.

Het past minder bij u als u nergens de voorcompost aan de aarde kunt teruggeven. In dat geval is een wormenbak, die een gebruiksklare bodemverbeteraar oplevert, vaak eenvoudiger: onze gids legt uit hoe een wormenbak werkt. Om de methoden punt voor punt te vergelijken, leest u onze fiche Bokashi, compost of wormencompost.

Om te beginnen volstaan een luchtdichte emmer met kraantje, zoals de Bokashi-composter Comfort of de Bokashi-composter Skaza Organko 2, en onze Bokashi EM-compostactivator, gemaakt op de boerderij. Tot slot zet onze fiche Bokashi en EM: wat zegt de wetenschap de onderzoeken op een rij.

Samengevat

Bokashi is een melkzuurfermentatie van keukenafval in een luchtdichte emmer, met behulp van zemelen vol micro-organismen. In ongeveer twee weken verzuren de resten en worden ze geconserveerd in plaats van te rotten, zonder op te warmen en met een zure, beperkte geur. Deze voorcompost moet daarna worden teruggegeven aan de aarde, een composter of wormen, die de omzetting in enkele weken voltooien. Het neemt bijna alle etensresten aan op heel weinig ruimte, op voorwaarde dat u een afzetmogelijkheid en een activator hebt.

Bijbehorende producten

Bestseller

Bokashi EM compostactivator | Zak van 1 kg

Per stuk of in sets van 2 of 3 zakken

€ 7,83

Urbalive Bokashi-compostbak

Inhoud 10,6 liter, per stuk of als set van 2 verkrijgbaar

€ 79,65

Bokashi-emmer Skaza Organko 2

Inhoud 9,6 liter, per stuk of als set van 2

€ 81,66

Bokashi-compostemmer Skaza Essential

Inhoud 15,3 liter, set van 2 emmers

€ 77,65

Andere werelden van de gids

Wormencompostering30 fiches →Composteren25 fiches →EM-micro-organismen26 fiches →