Effectieve micro-organismen (EM): definitie, oorsprong en werkelijke samenstelling

Afdrukken

‘Effectieve micro-organismen’, ‘EM’, ‘EM-1’: deze woorden duiken op zodra u zich verdiept in bokashi, natuurlijk tuinieren of schoonmaken zonder agressieve middelen. Maar wat zit er eigenlijk in een fles EM? Waar komt het idee vandaan, en wat mag u ervan verwachten?

Deze fiche legt de basis: de definitie, de geschiedenis en de samenstelling zoals de etiketten die vermelden en zoals onafhankelijke analyses die hebben gemeten. Wij verkopen deze producten, en juist daarom willen we scheiden wat vaststaat van wat de fabrikant beweert.

Micro-organismen, overal om ons heen

Micro-organismen zijn levende wezens die met het blote oog onzichtbaar zijn: bacteriën, gisten, schimmels. Ze zijn overal, op onze handen, op groenteschillen, in de lucht en vooral in de bodem, waar één gram aarde honderden miljoenen tot miljarden bacteriën bevat.

We gebruiken ze al duizenden jaren, vaak zonder het te weten. Melkzuurbacteriën maken yoghurt, zuurkool en kuilvoer. Gisten laten brood rijzen en wijn of bier gisten. EM zijn gebaseerd op dezelfde families, die uit onze voeding goed bekend zijn.

Een combinatie van micro-organismen in plaats van één enkele stam

Effectieve micro-organismen, of EM, zijn mengculturen: verschillende soorten worden gekweekt en vervolgens gemengd in een zoete vloeistof op basis van melasse. Het product is erg zuur, met een pH van ongeveer 3 tot 4, vergelijkbaar met verdunde azijn of zuurkoolsap.

Het uitgangsidee is eenvoudig: in plaats van DE juiste bacterie te zoeken, combineert u micro-organismen die goed samengaan en zich met elkaars stofwisselingsproducten voeden. Melkzuurbacteriën en gisten leven bijvoorbeeld van nature samen in veel gefermenteerde voedingsmiddelen, zoals zuurdesem of kefir.

EM worden bijna nooit puur gebruikt. Ze worden verdund in water, vermeerderd met melasse, of vastgezet op een droge drager zoals tarwezemelen: dat is het principe van de bokashi-activator.

Wat zit er echt in EM?

Fabrikanten noemen drie grote families, waar sommigen er nog twee aan toevoegen:

• Melkzuurbacteriën (met name Lactobacillus casei en Lactobacillus plantarum): ze zetten suikers om in melkzuur en verlagen de pH.
• Gisten (met name Saccharomyces cerevisiae, bakkersgist): ze zetten suikers om in alcohol en koolzuurgas.
• Fotosynthetische bacteriën (met name Rhodopseudomonas palustris): purperbacteriën die licht kunnen benutten en waaraan de fabrikant een centrale rol toeschrijft.
• Actinomyceten en fermentatieschimmels: genoemd door sommige fabrikanten, afwezig op andere etiketten.

Etiketten die niet allemaal hetzelfde zeggen

Wie de technische fiches uit verschillende landen vergelijkt, ziet grote verschillen. De Amerikaanse fiche van EM-1 vermeldt slechts één soort, een melkzuurbacterie (Lactobacillus casei), met een miljoen eenheden per milliliter. Andere producenten vermelden melkzuurbacteriën, gisten en fotosynthetische bacteriën. De folder van onze Nederlandse leverancier, Agriton, noemt vijf families. Een erkende Europese distributeur geeft zelfs toe dat het oorspronkelijke mengsel in de loop der jaren is vereenvoudigd, zodat het in alle klimaten op een constante manier kan worden geproduceerd.

Het vaak herhaalde getal van ‘80 soorten’, afkomstig uit ongeveer 2 000 geteste micro-organismen, komt van de fabrikant. Het wordt door geen enkele gepubliceerde analyse bevestigd en staat op geen van de etiketten die wij hebben geraadpleegd.

Wat onafhankelijke analyses laten zien

De laboratoria die EM-oplossingen hebben onderzocht, komen tot een eensluidende vaststelling: melkzuurbacteriën en gisten overheersen ruimschoots. In een DNA-analyse die in 2024 werd gepubliceerd, waren lactobacillen goed voor meer dan 99 % van de in de oplossing aangetroffen bacteriën, één gist voor ongeveer 93 % van de schimmels, en werd geen enkele fotosynthetische bacterie geïdentificeerd. Openbare tuinbouwproeven die meerdere jaren in Duitsland liepen, kwamen tot dezelfde conclusie: werken met EM is in de eerste plaats werken met melkzuurbacteriën.

Om te onthouden

In de praktijk is EM vooral een cultuur van melkzuurbacteriën en gisten in melasse, en erg zuur. Dat verklaart waarom het zo goed werkt om organisch materiaal te fermenteren en te conserveren, en dat bepaalt ook de grenzen ervan.

Het advies van Emy

Draai uw fles om en lees de samenstelling en de uiterste gebruiksdatum op het etiket: dat etiket, en niet een brochure, is bepalend voor het product dat u in handen hebt.

De oorsprong: professor Teruo Higa, op Okinawa

EM zijn begin jaren 1980 ontstaan in Japan, op het eiland Okinawa. Hun uitvinder, professor Teruo Higa, doceerde tuinbouwkunde. Hij zocht naar manieren om goede oogsten te halen met minder chemische middelen en testte culturen van micro-organismen die hij één voor één had geïsoleerd.

Volgens zijn eigen verhaal heeft het toeval een grote rol gespeeld: een mengsel, en niet een afzonderlijke stam, zou de meest bemoedigende resultaten hebben opgeleverd. Het eerste commerciële product, EM-1, verscheen midden jaren 1980. In 1993 publiceerde Higa An Earth Saving Revolution, een boek dat EM ver buiten Japan bekend zou maken.

Higa zelf erkende in een artikel dat hij in 1994 samen met een bodemmicrobioloog schreef, dat het verband tussen het bodemleven en de opbrengsten nog slecht werd begrepen, en dat het grootste probleem van deze culturen het gebrek aan reproduceerbare resultaten was. Die eerlijkheid van het begin verdient het om in herinnering te worden gebracht.

EMRO, de licenties en de verspreiding over de wereld

In 1994 richtte Higa volgens de fabrikant EMRO (EM Research Organization) op, dat de merken en het recept van EM-1 in handen heeft. EMRO verleent licenties aan lokale producenten: EM-1 wordt vandaag in een vijftigtal landen gemaakt, en EM-producten worden volgens de fabrikant in meer dan honderd landen verspreid.

In Europa zijn EM sinds 1995 verkrijgbaar. De EM-producten die wij verkopen, worden in Nederland gemaakt door Agriton, dat een licentie van EMRO heeft. Andere Europese bedrijven bieden vergelijkbare culturen aan onder hun eigen merknaam. De term ‘effectieve micro-organismen’ wordt door veel fabrikanten gebruikt, terwijl EMRO verschillende merken heeft laten registreren, zoals ‘EM-1’ en het EM-logo: in de fiche het juiste EM-product kiezen leggen we uit hoe u uw weg vindt.

Wist u dat?

Melkzuurbacteriën kregen in 2020 een nieuwe naam: de indeling werd herzien en het oude geslacht Lactobacillus, dat te uiteenlopend was geworden, werd opgesplitst in 25 geslachten. Lactobacillus casei heet voortaan Lacticaseibacillus casei, en L. plantarum is Lactiplantibacillus plantarum geworden. Op etiketten staan vaak nog de oude namen.

Wat EM niet zijn

• Geen ggo’s. De fabrikanten geven aan dat ze natuurlijke, niet genetisch gemodificeerde stammen gebruiken, uit families die al lang in voeding worden gebruikt.
• Geen meststof. Een EM-oplossing levert vrijwel geen voedingsstoffen. Wat u in de tuin waarneemt, komt vaak van het gefermenteerde organische materiaal dat ermee gepaard gaat (zemelen, melasse, bokashi).
• Geen ontsmettingsmiddel. EM dienen niet om microben te doden. Ze horen niet thuis waar ontsmetting nodig is, en ze worden niet met bleekwater gemengd.
• Geen wondermiddel. De fabrikant schrijft ze effecten toe op bijna alle gebieden. Gepubliceerde studies zijn duidelijk genuanceerder: de resultaten zijn het sterkst waar het gaat om het fermenteren van organisch materiaal onder gecontroleerde omstandigheden.

Waar begint u?

Wilt u begrijpen waarom EM materiaal laat fermenteren in plaats van rotten, lees dan onze fiche hoe EM werken. Neem vóór het eerste gebruik vijf minuten de tijd om de gouden regels om te beginnen door te nemen: niet-gechloreerd water, juiste verdunning, goede bewaring.

Wat de producten betreft, volstaan in de meeste gevallen twee vertrekpunten. EM-1, moederoplossing, is een concentraat dat u zelf met melasse vermeerdert: geschikt voor grote tuinen en voor wie zijn eigen bokashi-activator maakt. Microferm EM-A is al geactiveerd en wordt eenvoudig in water verdund. Komt u via bokashi bij EM terecht, dan begeleidt onze bokashigids u stap voor stap.

En wilt u precies weten wat de proeven zeggen, in de tuin en elders, dan zet onze fiche wat de wetenschap zegt over EM alles onbevooroordeeld op een rij.

Samengevat

Effectieve micro-organismen zijn mengculturen die begin jaren 1980 door professor Teruo Higa op Okinawa werden ontwikkeld en die vandaag in veel landen onder licentie van EMRO worden geproduceerd. De etiketten noemen melkzuurbacteriën, gisten en fotosynthetische bacteriën, maar onafhankelijke analyses tonen vooral melkzuurbacteriën en gisten in een zoet en erg zuur milieu. Het zijn geen ggo’s, geen meststof en geen ontsmettingsmiddel: het zijn in de eerste plaats hulpmiddelen voor fermentatie, te gebruiken volgens het etiket van het product dat u hebt gekozen.

Bijbehorende producten

Bestseller

Bokashi EM compostactivator | Zak van 1 kg

Per stuk of in sets van 2 of 3 zakken

€ 7,83

Bestseller

EM-1 moedoplossing van effectieve micro-organismen | Fles van 250 ml

Flessen van 250 ml, 1 en 10 liter

€ 12,38

Bestseller

EM-A Actieve oplossing Microferm | Bag-in-box van 2 L

Kant-en-klare oplossing van 2 tot 1000 liter

€ 15,75

Bestseller

EM-A Voedingssupplement Nutribiome | Bag-in-box van 2 L

Probioticum voor diervoeding, van 2 tot 1000 liter

€ 16,74

Andere werelden van de gids

Wormencompostering30 fiches →Composteren25 fiches →Bokashi24 fiches →