Praktische gids

EM-micro-organismen

Inhoud van de gids

01EM begrijpen4▸

EM: definitie, oorsprong, samenstelling Hoe werken EM?Het juiste EM-product kiezen Beginnen met EM: de gouden regels

02Maken en bewaren2▸

EM-1 activeren: uw eigen EM-A maken EM bewaren, mislukte EM-A herkennen

03Tuin, moestuin en gazon5▸

EM in de moestuin: dosering en mulch Compost en gefermenteerd maaisel met EM Een natuurlijk gazon met EM Zaaien, opkweken en verpotten met EM EM op het blad spuiten met Previsan S

04Huis en huishouden4▸

Natuurlijk schoonmaken met EM Clean Nare geurtjes verdrijven met EM Septische put en droogtoilet: EM Na een overstroming: EM en geurtjes

05Dieren4▸

EM in stal en kippenhok EM-gefermenteerd voer: paarden en vee EM voor honden, katten en kleine dieren Succesvol inkuilen met EM Silage

06Water: vijvers en zwembaden3▸

Een vijver of poel onderhouden met EM Bokashiballen voor de vijver EM en zwembad: wat we weten

07Verder gaan4▸

Wat de wetenschap zegt over EM EM-keramiek: wat moet u ervan denken Dranken, zout, zeep en tandpasta met EM EM en regelgeving in Nederland en de EU

Praktische gidsEM-micro-organismen

Hoe werken EM? Fermentatie, concurrentie en de grenzen van het dominantieprincipe

Zelfgemaakte gefermenteerde voeding: zuurkool, augurken, kefir, zuurdesembrood en melkzuurgefermenteerde groenten

Een schil die vergeten in een dichte zak ligt, kan op twee manieren eindigen: ze rot en stinkt verschrikkelijk, of ze fermenteert en krijgt een zure geur, een beetje zoals zuurkool. De hele logica van effectieve micro-organismen (EM) draait om dat verschil: organisch materiaal laten fermenteren in plaats van rotten.

Deze fiche legt uit wat er werkelijk gebeurt, wat we weten over de verschillende micro-organismen in het mengsel, en waarom het bekende « dominantieprincipe » dat de fabrikant naar voren schuift met voorzichtigheid gelezen moet worden.

Fermentatie en rotting: twee lotgevallen van organisch materiaal

Links fermenterende kool, rechts rottende kool

Als er zuurstof ontbreekt, wordt organisch materiaal omgezet door micro-organismen die geen lucht nodig hebben. Afhankelijk van welke de overhand krijgen, is het resultaat heel verschillend:

Rotting breekt vooral eiwitten af. Daarbij komen ammoniak, zwavelverbindingen (de geur van rotte eieren) en amines met een kadaverlucht vrij. Het materiaal wordt slijmerig en de geur trekt vliegen aan.
Fermentatie pakt eerst suikers en zetmeel aan. Ze produceert zuren (melkzuur, azijnzuur), wat alcohol en koolzuurgas. Het materiaal behoudt zijn vorm, ruikt zuur of naar azijn en blijft goed.

Dat is geen moderne uitvinding. Zuurkool, kimchi, olijven, gedroogde worst en het kuilvoer van veehouders berusten op hetzelfde principe. Wat EM voorstellen, is die eeuwenoude kennis toe te passen op keukenafval, mest, strooisel of compost. Voor de emmer in het bijzonder, zie hoe bokashi-fermentatie werkt.

De rol van melkzuurbacteriën: verzuren om te conserveren

Zelfgemaakte zuurkool en pH-teststrip: melkzuurfermentatie maakt het milieu zuur

Melkzuurbacteriën zijn de echte werkpaarden van EM. Ze verbruiken suikers en scheiden melkzuur af. Het milieu wordt snel zuur: een goed geactiveerde EM heeft een pH van 3,2 tot 3,6, en de moederoplossing EM-1 zit in dezelfde orde van grootte.

De meeste rottingsbacteriën gedijen echter slecht in zo'n zuur en luchtloos milieu. Dat is precies wat er gebeurt in een goed afgesloten kuil: de pH daalt, het materiaal wordt als het ware « bevroren » en blijft maandenlang goed. Dit mechanisme is al lang bekend, wordt overal in de voedingsindustrie gebruikt en is helemaal niet specifiek voor EM.

Twee voorwaarden zijn onmisbaar om het te laten werken:

Suiker om de melkzuurbacteriën te voeden. Dat is de rol van melasse in EM-1 en in gefermenteerde zemelen.
Weinig of geen lucht. Vandaar het belang van aandrukken, afsluiten en niet voortdurend openen.

Om te onthouden
Het best onderbouwde effect van EM is eenvoudig: organisch materiaal zonder lucht verzuren, zodat het fermenteert in plaats van rot. Alles wat de verzuring bevordert (suikers, afwezigheid van lucht, milde warmte) bevordert het resultaat.

Gisten en fotosynthetische bacteriën: wat men hun toeschrijft

Gisten

Gisten zetten suikers om in alcohol en koolzuurgas. Zij laten een jerrycan EM tijdens het activeren opzwellen, en ze dragen bij aan de fruitige, licht alcoholische geur van een goed ferment. Hun aanwezigheid in EM-producten wordt door analyses bevestigd.

Fotosynthetische bacteriën

De fabrikant stelt ze voor als de sleutel van het mengsel: ze zouden licht en warmte gebruiken om afval en stinkende gassen om te zetten in stoffen die nuttig zijn voor planten. In de natuur bestaan deze paarse bacteriën wel degelijk en hebben ze een zeer veelzijdig metabolisme.

De vraag is eerder of ze aanwezig en actief zijn in het eindproduct, een zeer zure vloeistof die in het donker wordt bewaard. Een in 2024 gepubliceerde DNA-analyse vond ze niet terug in de geteste oplossing, en andere analyses tonen aan dat ze hooguit een zeer kleine minderheid vormen. Hun werkelijke rol bij gewoon gebruik blijft dus onbekend.

Het « dominantieprincipe »: wat Higa zegt, wat de wetenschap zegt

De theorie van de fabrikant

Volgens professor Teruo Higa verdelen de micro-organismen in een milieu zich in drie groepen: een kleine minderheid « regeneratieve », een kleine minderheid « degeneratieve » en een grote meerderheid « volgers » die zich aansluiten bij de dominante groep. Door regelmatig EM toe te voegen, zouden de volgers naar de goede kant overhellen, in de bodem, het water of de lucht.

Het beeld spreekt aan, maar het blijft een theorie. De genoemde verhoudingen verschillen bovendien van document tot document van de fabrikant, wat duidelijk laat zien dat het niet om metingen gaat. Geen enkel onafhankelijk onderzoek heeft deze indeling bevestigd, en Higa zelf erkende dat het moeilijk was om reproduceerbare resultaten te krijgen.

Wat we werkelijk waarnemen

Met de huidige kennis kunnen we twee situaties onderscheiden:

In een gesloten, vers en suikerrijk milieu (bokashi-emmer, kuil, activeringsjerrycan) krijgt een massale toevoeging van melkzuurbacteriën inderdaad een voorsprong op de andere. Men spreekt van een prioriteitseffect of competitieve uitsluiting: wie er het eerst is, verbruikt de suikers, verzuurt en neemt de plaats in. Hier heeft het idee van « dominantie » een echte basis.
In een open milieu dat al dichtbevolkt is, zoals tuinbodem, is het omgekeerde het geval. Een dosis EM brengt een piepkleine hoeveelheid micro-organismen in vergeleken met de miljarden die al in elke handvol aarde zitten. In een in 2024 gepubliceerde proef was er een week na toediening in de aanbevolen dosis vrijwel geen spoor meer van de EM-micro-organismen in de bodem; zelfs bij een honderd keer hogere dosis bleven ze onder 1 % van de populatie. Bij een normale dosis mat de proef geen enkel effect. Bij een zeer hoge dosis nam de bodemactiviteit kortstondig toe, maar evenveel met gesteriliseerde EM: het effect kwam van de toegevoegde suikers, niet van de levende microben.

Andere proeven, waaronder een vierjarige veldproef in Zwitserland, vergeleken levende EM met gesteriliseerde EM: beide gaven dezelfde resultaten. Met andere woorden: wat aan de microben wordt toegeschreven, komt vaak van wat ermee meekomt (melasse, zemelen, bokashi). We gaan dieper in op deze onderzoeken in de fiche wat de wetenschap zegt over EM.

Wist u dat?
Het principe dat het best werkt, was al lang voor EM bekend: dat van het inkuilen. Vers, suikerrijk en luchtdicht materiaal enten met melkzuurbacteriën is een klassieke, goed onderzochte en beheerste landbouwpraktijk.

Waarom het effect van de context afhangt

De voorzichtigste openbare beoordelingen achten een effect van EM vooral aannemelijk bij composteren, inkuilen en mestbehandeling, op voorwaarde dat temperatuur, vochtigheid en de aanvoer van voedingsstoffen onder controle zijn. Concreet maken vier factoren het verschil:

Het substraat. Zonder suikers of vers materiaal hebben de melkzuurbacteriën niets om te fermenteren.
De lucht. Melkzuurfermentatie heeft een gesloten, aangedrukt milieu nodig. In een beluchte composthoop zijn het andere micro-organismen die het werk doen.
De temperatuur. Onder ongeveer 15 °C vertraagt alles, en vorst doodt de micro-organismen. Om een oplossing te activeren, mikken de fabrikanten op 25 tot 30 °C.
De vochtigheid. Te droog en er gebeurt niets; doorweekt en het materiaal kan ondanks de EM gaan rotten.

Het advies van Emy
Valt een ferment tegen, verdubbel dan niet de dosis: controleer eerst of er suiker is, weinig lucht, een milde temperatuur en materiaal dat net vochtig is. Corrigeer die vier punten en probeer het opnieuw.

Geleidelijke effecten: van enkele minuten tot enkele jaren

De effecten van EM op de bodem zijn zichtbaar na enkele weken, enkele maanden en vervolgens van seizoen tot seizoen

De fabrikant vat de werkingssnelheid zo samen: enkele minuten voor een slechte geur, soms meerdere jaren voor de vruchtbaarheid van een bodem. Dit kunt u daarvan onthouden:

Geuren: een zure oplossing die op strooisel of een afvalbak wordt gesproeid, beperkt snel het vrijkomen van ammoniak. Dat is een aannemelijk effect dat met de zuurgraad samenhangt, en in een proef met droogtoiletten deed zuurkoolsap het even goed als EM.
De fermentatie van een emmer of kuil: enkele dagen tot enkele weken, afhankelijk van de temperatuur.
De bodem: langlopende proeven in een gematigd klimaat hebben geen eigen effect van de micro-organismen op de opbrengsten of het bodemleven aangetoond. Wat een bodem verbetert, is in de eerste plaats de regelmatige aanvoer van organisch materiaal, gefermenteerd of gecomposteerd.

Om deze principes in de praktijk te brengen, begint u met een goed bereide oplossing: onze fiche EM-1 stap voor stap activeren legt uit hoe u een geslaagd ferment krijgt, of u kunt uitgaan van Microferm EM-A, dat al geactiveerd is. In de tuin hebben EM de meeste zin bij het beheer van organisch materiaal: zie uw compost versnellen met EM.

Samengevat

EM werken vooral via melkzuurfermentatie: hun bacteriën verbruiken suikers, verzuren het milieu en voorkomen, afgesloten van de lucht, dat organisch materiaal gaat rotten. Dit mechanisme is solide en al eeuwen bekend. Het « dominantieprincipe » van de fabrikant is daarentegen niet bewezen: het heeft zin in een gesloten, suikerrijk milieu zoals een emmer of kuil, veel minder in een open bodem die al vol leven zit, waar proeven de waargenomen effecten toeschrijven aan het toegevoegde organische materiaal. EM geven dus hun beste resultaten daar waar substraat, lucht, temperatuur en vochtigheid onder controle zijn.